Özet: Tezer Özlü, sadece bir yazar değil, Türk edebiyatında yerleşik düzene, yapay ilişkilere ve sınırlara karşı atılmış en sessiz ama en sarsıcı çığlıktır. Bu makalede, Tezer Özlü’nün biyografisinden Pavese ve Svevo ile kurduğu ruhsal bağa, “delilik” ile “dahilik” arasındaki çizgide gezinen eserlerine kadar kapsamlı bir yolculuğa çıkıyoruz.
Giriş: Gitmek, Her Zaman Gitmek…
Türk edebiyatında bazı yazarlar vardır ki, onları okumak bir eylem değil, bir “yer değiştirme” halidir. Tezer Özlü işte tam olarak budur. Onun satırlarını okumaya başladığınızda, bulunduğunuz odadan, içinde sıkıştığınız toplumsal rollerden ve size dayatılan “normallerden” sıyrılıp, sisli bir Avrupa şehrinin arka sokaklarına, yaşamın kıyısına doğru çekilirsiniz.
O, Türk edebiyatının “Gamlı Prensesi” olarak anılsa da, aslında bu gam, pasif bir üzüntü değil, aktif bir başkaldırıdır. Burjuva ahlakına, aile kurumunun boğuculuğuna ve “akıllı” olmanın sıkıcılığına karşı açılmış bir savaştır. Bugün Uludağ Sözlük, Ekşi Sözlük ve edebiyat forumlarında hala en çok alıntılanan yazarlardan biri olmasının sebebi, modern insanın hissettiği o derin “ait olamama” hissini, kemiklerine kadar yaşamış ve yazmış olmasıdır.
1. Tezer Özlü Kimdir? Kütahya’dan Zürih’e Uzanan Bir Sürgün
10 Eylül 1943’te Kütahya’da doğan Tezer Özlü, öğretmen bir anne ve babanın kızıdır. Ancak onun ruhsal coğrafyası asla doğduğu topraklarla sınırlı kalmamıştır. Avusturya Kız Lisesi’nde (Sankt Georg) aldığı eğitim, ona sadece Almanca’yı değil, Kafkaesk bir dünya görüşünü ve Avrupa edebiyatının kapılarını da açmıştır.
Abisi, ünlü yazar Demir Özlü ile aynı edebiyat genini taşısa da, Tezer’in yolu daha engebeli ve daha içseldir. Hayatı boyunca İstanbul, Paris, Berlin ve Zürih hattında mekik dokumuş; bu şehirler arasında sadece bavullarını değil, ruhundaki huzursuzluğu da taşımıştır.
1960’ların sonunda, o dönemin çalkantılı siyasi atmosferinde bile, o politikanın ötesinde, varoluşsal bir “özgürlük” arayışındadır. Bu arayış onu sık sık psikiyatri kliniklerine, elektroşok tedavilerine ve toplumun “delilik” dediği o ince çizgiye götürecektir. Oysa o, bu durumu bir hastalık olarak değil, “yaşamın ucuna gitmek” olarak tanımlar.
2. Edebiyat Anlayışı: “Ben”in En Çıplak Hali
Tezer Özlü’nün edebiyatı, “otobiyografik anlatı”nın Türkiye’deki en çarpıcı örneğidir. O, kurgu yapmaz; kendini kanatır. Yazdığı her satır, bizzat yaşadığı, hissettiği ve acısını çektiği anların dökümüdür.
Onun üslubu, Franz Kafka, Italo Svevo ve Cesare Pavese üçgeninde şekillenir. Türk edebiyatının o dönemki “toplumcu gerçekçi” veya “köy edebiyatı” akımlarının tamamen dışındadır. O, bireyin en karanlık, en mahrem ve en korkulan yanlarını; ölümü, intiharı ve cinselliği, korkusuzca, hatta bazen “soğuk” bir dille anlatır.
Bu soğukluk, bir hissizlik değil; tam tersine, acının çok fazla hissedilmesinden doğan bir donma halidir. Cümleleri kısadır, kesiktir ve okuyucunun yüzüne bir tokat gibi çarpar. Süslü betimlemelerden kaçınır, çünkü gerçeğin süse ihtiyacı yoktur.
3. Başyapıtı: Yaşamın Ucuna Yolculuk
1984 yılında yayımlanan ve aslında bir “arayışın romanı” olan Yaşamın Ucuna Yolculuk, Tezer Özlü’nün ustalık eseridir. Kitap, bir gezi yazısı gibi başlasa da, aslında bir ruh göçüdür.
Özlü bu eserinde, “manevi babaları” olarak gördüğü İtalyan yazarlar Cesare Pavese ve Italo Svevo’nun izini sürer. Berlin’den trene atlayıp, Pavese’nin intihar ettiği Torino’daki otel odasına, Svevo’nun Trieste’deki mezarına gider. Bu yolculuk, sadece fiziksel bir yer değiştirme değil, ölümle yaşam arasında bir hesaplaşmadır.
Kitabın en vurucu yanı, Pavese’nin mezarı başında kurduğu şu cümlelerde saklıdır:
“Burası bizim değil, bizi öldürmek isteyenlerin ülkesi.”
Bu cümle, sadece o dönemin baskıcı rejimlerine değil, insanın ruhunu ezen tüm sınırlara karşı bir manifestodur. Kitap, Almanya’da Marburg Edebiyat Ödülü’ne layık görülmüştür.
Tezer Özlü’nün yerleşik ahlak kurallarına karşı geliştirdiği bu bireysel başkaldırı ve hiçlik duygusu, aslında Friedrich Nietzsche‘nin felsefesinde gördüğümüz ‘uçuruma bakmak’ eyleminin Türk edebiyatındaki en cesur yansımasıdır.
4. Bir Hesaplaşma Kitabı: Çocukluğun Soğuk Geceleri
Tezer Özlü’nün ilk kitabı olan Çocukluğun Soğuk Geceleri (1980), adından da anlaşılacağı gibi, “çocukluk” kavramının o sıcak, güvenli imajını yerle bir eder.
Buradaki “soğukluk”, sadece iklimsel değildir; sevgisizliğin, otoritenin ve anlaşılmamanın soğukluğudur. Özlü, bu kitapta kendi çocukluğu, ailesi ve okuduğu Avusturya Lisesi’nin disiplinli yapısıyla hesaplaşır. “Ev” kavramını bir sığınak olarak değil, kaçılması gereken bir hapishane olarak tasvir eder.
İstanbul’un gri sokakları, hastane koridorları ve elektroşok seansları… Kitap, “deliliğin” aslında toplumsal normlara uyum sağlayamayan zeki bir ruhun “uyumsuzluğu” olduğunu haykırır. Bir grafik tasarımcı gözüyle bakıldığında, bu kitap “siyah-beyaz” bir film gibidir; gri tonları, gölgeleri ve keskin kontrastları vardır.
5. Tezer Özlü ve İntihar Teması: “Gitmek” Bir Tercih midir?
Tezer Özlü denilince akla gelen “intihar” ve “melankoli” temalarını doğru okumak gerekir. O, ölümü yüceltmez; ancak ölümü, yaşamın doğal bir parçası ve son bir “özgürlük eylemi” olarak görür. Hayranı olduğu Pavese’nin intiharı, onun için bir kaçış değil, onurlu bir veda biçimidir.
Ancak kaderin bir cilvesi olarak, Tezer Özlü intihar ederek değil, kanser nedeniyle 18 Şubat 1986’da, henüz 43 yaşındayken Zürih’te hayata veda etmiştir. Mezarı, çok sevdiği yeryüzünün bir başka köşesinde, Aşiyan Mezarlığı’ndadır.
6. Neden Tezer Özlü Okumalıyız?
Bugün, dijital ekranların arkasına saklandığımız, herkesin “çok mutlu” göründüğü sosyal medya çağında, Tezer Özlü okumak cesaret ister. Çünkü o, bize aynayı tutar ve sorar: “Gerçekten yaşıyor musun, yoksa sadece nefes mi alıyorsun?”
Onun metinleri, bir terapi seansı gibidir. Sizi sarsar, yıkar ama sonunda daha “kendiniz” olarak ayağa kalkmanızı sağlar. Backlinklerin geldiği sözlüklerde, forumlarda ve bloglarda onun cümlelerinin hala viral olmasının sebebi budur: Sahicilik.
Ayrıntı Medya olarak, edebiyatımızın bu “gamlı prensesini” saygıyla anıyor; onun eserlerini, yaşamın ucuna gitmekten korkmayan tüm okurlarımıza öneriyoruz.
Kaynakça ve İleri Okuma
Bu makaledeki biyografik veriler ve eser analizleri için aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır:
- Yapı Kredi Yayınları (YKY): Tezer Özlü Bütün Eserleri – Yazarın kitaplarının güncel basımları ve editör notları.
- Biyografya: Tezer Özlü Kronolojisi – Detaylı yaşam öyküsü ve dönüm noktaları.
- Wikipedia: Tezer Özlü – Genel biyografik bilgiler.
